احسان كریم پور
در مقاله حاضر نویسنده با استناد به برخی روایات، ملاك سودمندی و یا غیرمفید بودن علم را بیان كرده و از سایر علوم به عنوان مقدمات و علوم رشدی نام برده است كه نباید به اهداف نهایی علم آموز تبدیل شوند. اینك با هم آن را از نظر می گذرانیم.
یكی از پرسش هایی كه برای بسیاری مطرح است این كه چه علمی را بیاموزیم كه برای ما دردنیا و آخرت سودمند باشد؟ چه كتابی را هنگام خرید كتاب از نمایشگاه ها و كتابفروشی ها خریداری كنیم كه مفید حال ما باشد؟
مشكل از آن جا آغاز می شود كه عمر، كوتاه و دانش، بسیار است و در این مدت كوتاه عمر نمی توان از همه دانش های موجود بهره برد هرچند كه به تعبیر قرآن همین ظاهرا دانش بسیار و بی نهایت نسبت به كلیت دانش الهی بسیار اندك و قلیل است.
پیامبر گرامی اسلام(ص) در پاسخ به این پرسش می فرماید: «العلم اكثر من ان یحصی فخد من كل شیء احسنه؛ علوم بیشتر و گسترده تر از این است كه احصا و گردآوری و تحصیل شود، پس وظیفه شما این است كه از هرچیز به دنبال بهترین و نیكوترین آن باشید.» (بحار، ج 1، ص 219، ح 50، بیروت- 1403 هجری. ق)
در ادعیه روایی این معنا بارها مورد تاكید قرار گرفته است كه خدا آدمی را از دانش غیرسودمند حفظ كند و علم نافع را رفیق راه زندگی اش قرار دهد: «اعوذ بك من علم لاینفع».
دانش های انسانی
دانش انسانی به سبب تفاوت روشی، دست كم سه گونه است: 1- دانشی كه از راه حس به دست می آید و از آن به دانش حسی و تجربی یاد می شود. 2- دانش عقلانی كه از راه تفكر و جزئیات حسی و با بهره گیری از قوه عاقله و قلب به دست می آید كه دانش های ریاضی، فلسفی و علم منطق در همه حوزه های ریاضی و غیرریاضی از آن جمله است. این دانش ها در حوزه كلیات است و به امور جزیی تنها به عنوان ابزار تحلیل و تبیین و توصیف می نگرد و امور جزیی در نزدش اصالتی ندارد. 3- دانش شهودی كه از راه قلب و اتصال به عقل فعال یا همان جبرئیل و روح القدس با تزكیه نفس و خودسازی و ریاضت به دست می آید كه این دانش در بردارنده دانش های حسی و عقلانی از سویی و نیز جزیی و كلی از سوی دیگر است و به سبب آن كه شهودی و حضوری و بیرون از دایره مفاهیم است، بیانگر متن حقیقت و واقعیت است. از این رو خطابردار نیست هرچند كه در هنگام تبدیل به مفاهیم و توصیف و تبیین و تغییر از علم حضوری به حصولی ممكن است تصرفاتی در آن صورت گیرد كه البته تاثیر در اصل دانش حضوری و شهودی برای كاشف آن ندارد.
خداوند در آیه 78 سوره نحل به دو دسته از دانش های حسی و عقلی اشاره كرده و بیان نموده كه این دانش ها در شخص وجود ندارد بلكه پس از ایجاد شخص و تولدش پدید می آید: «والله اخرجكم من بطون امهاتكم لا تعلمون شیئا و جعل لكم السمع و الابصار و الافئده لعلكم تشكرون؛ ما شما را خلق كردیم در حالی كه هیچ نمی دانستید و برای شما چشم و گوش (ابزار شناخت حسی) و قلب (ابزار درك و شناخت عقلی) را قرار دادیم تا بوسیله آن حقائق را درك كنید تا شاید سپاسگزار خداوند باشید.»
البته در دانش های حسی، خطا و اشتباه راه می یابد ولی در دانش عقلانی و شهودی این خطا راه ندارد. از این رو حضرت علی(ع) در مقایسه بین دانش حسی و دانش عقلی و تفاوت نتایج دو روش در تولید دانش می فرمایند: «لیست الرؤیه مع الابصار فقد تكذب العیون اهلها و لایغش العقل من استنصحه؛ دیدن با چشم ها نیست چه اینكه چشم ها گاه به دارندگان خود دروغ می گویند ولی عقل به هر كس كه خواستار اندرز او گردد دروغ نمی گوید» (نهج البلاغه فیض الاسلام كلمه قصار273)
علم شهودی
خداوند درباره علم شهودی آفاقی و انفسی به آن چه به حضرت ابراهیم(ع) عنایت داشته اشاره می كند و می فرماید: و كذلك نری ابراهیم ملكوت السموات و الارض و لیكون من الموقنین؛ و این چنین حقایق نظام آسمانها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم تا از اهل یقین شود (انعام، آیه75) این ملكوت همان اصل اصیل در هر چیزی است كه گاه از آن به وجه الهی نیز تعبیر می شود. این دانش كه به تعبیر قرآن، با دیدن و رویت تحقق می یابد، دانشی است كه از آن به دانش یقینی نیز یاد می شود. هر یك از مراتب سه گانه علم الیقین، عین الیقین و حق الیقین، در این دانش قرار می گیرد، هر چند كه كامل ترین دانش همان دانش حق الیقین است. هر انسانی از این دانش به طور محدود برخوردار است و حتی مرتبه حق الیقین را می شناسد، چرا كه شناخت هر كسی به خود كه از آن به بصیرت انسان به خود و نفس (الانسان علی نفسه بصیره) یاد می شود، همان دانش حق الیقین است.
البته انسان هایی از مراتب سه گانه یقین بهره مند خواهد شد كه روح خود را به مبدأ حقیقی هستی یعنی خدا پیوند مستقیم بدهند. یعنی زمانی كه اتصالی چون اتصال پرتو خورشید به خورشید پدید آید و انسان، متاله و ربانی شود، چنین شهودی نسبت به هستی برای شخص پدید می آید: ان روح المؤمن لأشد اتصالا بروح الله من اتصال شعاع الشمس بها (اصول كافی، ج2، ص103)
این همان چیزی است كه از آن به نورانیت چشم دل با ضیاء الهی تعبیر می شود و مولی امیرالمؤمنین(ع) می فرماید: الهی هب لی كمال الانقطاع الیك و انر ابصار قلوبنا بضیاء نظرها الیك حتی تخرق ابصار القلوب حجب النور فتصل الی معدن العظمه و تصیر ارواحنا معلقه بعز قدسك؛ بارالها! مرتبه و موهبتی از كمال را بر من ببخشای كه (به مقام شامخ) انقطاع دست یابم و دیدگان دل های ما را به نور دیدارت روشن گردان تا آنجا كه دیدگان و بصیرت دل، حجاب ها و موانع نورانی را پاره كنند و به معدن عظمت واصل گردند و روح و جان ما به پیشگاه مقدس تو تعلق و وابستگی بیابند و به مقام قدس تو بیاویزند (مناجات شعبانیه)
علم مطبوع و مسموع
در همه انسان ها زمینه ابزارها و منابع سه دانش وجود دارد و همه انسان ها نمونه هایی از هر سه علم را در جان خویش دارند. تنها چیزی كه انسان نیاز دارد راه اندازی و تقویت ابزارهای آن است.
اما مشكل انسان این است كه بیش از آن به علومی كه در وجود اوست و برخاسته از منابع حسی و عقلانی و شهودی می باشد تكیه كند، به علم حصولی محض كه تنها از شنیدن مفاهیم به دست می آید تكیه می كند و حتی از علم حسی و تجربی خود كم تر بهره می گیرد، لذا میان حقیقت و دروغ چهار انگشت باقی می ماند كه همان گوش و چشم است. به این معنا كه بیش تر از همه به شنوایی و مفاهیمی كه از دیگران می شنود توجه می كند و از علوم حسی و عقلانی و شهودی دیگر كه به تعبیر امیرمومنان (ع) علم مطبوع و فطری بشر است بهره ای نمی گیرد.
امیر مومنان علی (ع) در یك تعبیری علم را دو علم مطبوع و مسموع می داند و می فرماید: «العلم علمان: مطبوع و مسموع، لاینفع المسموع اذالم یكن المطبوع؛ دانش به دو دسته مطبوع و مسموع تقسیم می شود. دانش مسموع اگر مطبوع نباشد سودی نمی بخشد». (بحار الانوار، ج 1، ص 812، ح 24.)
شهید مطهری در توضیح این دو قسم می فرمایند: مراد از علم مسموع، علم شنیده شده و فرا گرفته شده از خارج است اما علم مطبوع علمی است كه از طبیعت و سرشت انسان سرچشمه می گیرد، علمی كه انسان از دیگری یاد نگرفته و معلوم است كه همان قوه ابتكار شخص است. (تعلیم و تربیت در اسلام، شهید مطهری، ص 91)
علم های تجربی و عقلانی و شهودی برای انسان سودمند است. ولی پرسش این است كه چه دانسته ها و معلوماتی را با این سه روش به دست آوریم كه برای ما سودمندتر و نیكوتر باشد.
این جاست كه معصومان (ع) به معلوماتی كه می بایست به آن رو آورد و توجه كرد اشاره می كنند و علم را از جهت تاثیر مستقیم در سود و زیان دنیایی و یا اخروی و رسیدن به كمال واقعی انسانی تقسیم می كنند و می فرمایند كه چه علمی و معلوماتی سودمندتر است.
«روزی پیامبر (ص) داخل مسجد شدند در حالی كه مردم اطراف شخصی را گرفته بودند. حضرت سوال كردند او كیست؟ گفته شد، او علامه است و از همه مردم به انساب و اشعار عرب و قواعد زبان و وقائع جاهلیت آگاه تر است.
حضرت در جواب فرمودند: این علمی است كه به جاهل آن ضرر نمی رساند و عالمش را سود نمی بخشد. انما العلم ثلاثه: آیه محكمه او فریضه عادله او سنه قائمه و ما خلاهن فهو فضل. اصول كافی، ج 1، ص 73؛ انتشارات علمیه اسلامیه - با ترجمه و شرح سید جواد مصطفوی).
علم سه گونه است: آیه محكم (اصول عقاید) 2- فریضه عادله (علم اخلاق) 3- سنت پابرجا (احكام شریعت) و غیر از اینها فضل و زیادی است.)
بر این اساس علوم و معلوماتی كه در امر آخرت و كمال انسان سودی نداشته باشد تنها فضل است نه علم و دانش مفید. علم سودمند همان آیه محكم و اصول اعتقادات و فریضه عادله، علم اخلاق و سنت قائمه یعنی احكام شریعت است. (همان، ص 83)
انسان می بایست علم و معلوماتی را با ابزارها و منابع علمی به دست آورد كه موجبات كمال قرب و رشد وی شود و او را متاله و ربانی سازد. از این رو امام صادق (ع) می فرماید: وجدت علم الناس كله فی اربع: اولها ان تعرف ربك؛ و الثانی ان تعرف ما صنع بك؛ والثالث ان تعرف ما اراد منك؛ والرابع ان تعرف ما یخرجك من دینك؛ همه علم مردم را در چهار قسم یافتم: 1) اول این كه پروردگار خود را بشناسی؛ 2) دوم این كه بدانی با تو چه كرده است. 3) سوم این كه بدانی از تو چه خواسته است؛ 4) چهارم این كه بدانی چه چیز ترا از دینت خارج می كند.» (اصول كافی، ج 1، كتاب فضل العلم، باب نوادر، حدیث 11) بنابر این علم و معلومات سودمند تنها دانستن این چهار چیز است تا كمال قرب و اتصال را به دست آوری و از عوامل دوری از خداوند رهایی یابی. این همان علم نظری و علم عملی واقعی است كه عارفان و فیلسوفان و خردمندان در پی آن هستند. بقیه علوم تنها ابزارهای مقدماتی هستندكه می بایست تنها به عنوان هدف مقدماتی به آن ها نگریست. البته همین اهداف مقدماتی اگر به عنوان مقدمات نگاه شود و به قصد علم حقیقی تحصیل شود و اصالت و هدف غایی نشود خود دارای ارزش و پاداش است كه ایجاد علم واقعی یكی از نتایج آن است. بنابر این هیچ علم دیگری را نباید هدف غایی قرارداد مگر به عنوان علم رشدی.
منبع:
http://www.kayhannews.ir/